sobota, 13 kwietnia 2013

Krytyka ideologii


Ideologia jest wszędzie. Dotyczy każdego elementu naszego myślenia, życia i postępowania. To lekcja, którą z lektury Freuda i Marksa wyciągnął słoweński filozof Slavoj Žižek. Ideologia jest najczęściej przynależna sferze nieświadomego. Można zatem powiedzieć, że społeczeństwo, w pewnym specyficznym sensie, podlega podobnym procesom, jak indywidualny podmiot (aktor, jak powiedzieliby socjolodzy). Ideologia jest więc tym elementem społecznego myślenia, który jest poddany mechanizmom wyparcia i tłumienia. Nie przypadkowo Marks ze swoim pojęciem alienacji, jest obok Freuda, z jego wyparciem, określany mianem hermeneuty podejrzeń.


Slavoj Žižek; zdjęcie pobrane ze strony: jdavidcharles


Czy ma to coś wspólnego z tematem naczelnym Zalmoxisa: relacją religii, mitologii i psychologii, szczególnie w średniowieczu i starożytności? Owszem. Żadna bowiem kultura, czy cywilizacja nie jest wolna od ideologii i różnych praktyk dyskursywnych, które mają uprawomocniać dominującą narrację polityczną, czy religijną. Z drugiej zaś strony, jak zasugerowałem w poprzednim zdaniu, religia i mitologia są wyrazem pewnych ideologii, czy też, jeśli można tak powiedzieć, formacji ideologicznych.

Pisałem o tym na łamach Zalmoxisa przy okazji recenzji książki Pawła Żmudzkiego Narracje o wodzach, drużynie i wojnach w najdawniejszej historiografii Polski i Rusi (zob. wpis Narracje o wodzach i drużynach). Książka ta w niezwykle ciekawy sposób pokazuje, jak narracje kronikarskie wyrażały i tworzyły pewne ideologiczne struktury i formacje. W tym sensie, książka Pawła Żmudzkiego, jest przykładem swoistej hermeneutyki historycznej, ale również krytyki ideologii.

W tym wpisie chciałbym polecić film przedstawiający rozmowę ze Slavojem Žižkiem na temat religii i chrześcijańskiej koncepcji boga. Žižek w błyskotliwy sposób pokazuje, że pierwszym tekstem z kręgu krytyki ideologii jest Księga Hioba. Zadaje bowiem niewygodne pytania, na które nie ma rozsądnej odpowiedzi. Wiele jest ciekawych wątków w wypowiedziach Žižka, o wierze, ateizmie, ideologii. W Polsce dostępne są co najmniej dwie pozycje książkowe tego autora, które podejmują zagadnienie religii wprost (Kruchy absolut, O wierze). Zapraszam zatem do oglądania: