wtorek, 25 sierpnia 2015

Umysłowość oralna

Jednym z najciekawszych zagadnień dotyczących antropologii historycznej, etnohistorii, czy psychologii ludów starożytnych, jest pytanie o różnice w mentalności między człowiekiem współczesnym a "archaicznym", "tradycyjnym". Badania strukturalne, badanie mitów, etnopsychoanaliza szukała raczej tego, co łączy. Dlatego Joseph Campbell mógł twierdzić, że współczesna kultura produkuje mity, całą mitologię w sposób porównywalny do ludów tradycyjnych, preindustrialnych. 

Etnolodzy starali się również zgłębić te aspekty ludzkiego umysłu, które mogą być różne dla różnych społeczeństw, cywilizacji, kultur i religii. Kluczowym czynnikiem różnicującym ma tu być oralność i piśmienność. Chodzi więc o to, że kultury nie posługujące się na co dzień pismem mogą inaczej funkcjonować w stosunku do kultur w pełni piśmiennych. Tak samo ma być z indywidualną świadomością - mentalnością: ma ona się różnić; ta oralna ma być bardziej konkretna, bardziej mitologiczna, związana z narracyjnymi formułami, które usprawniają pracę pamięci. Kultura pisma ma umożliwiać za to bardziej abstrakcyjne myślenie. Dlatego to wynalezienie i rozpowszechnienie pisma dało asumpt do rozwoju filozofii i nauki. Pismo umożliwia kontrolę, przechowywanie danych i odbarcza codzienną świadomość - umysł od konieczności pamiętania. Przede wszystkim jednak gwarantuje wierność przekazu. Jak pokazały bowiem badania terenowe, które zapoczątkowali Milman Parry i Albert Lord nad tradycyjną epiką oralną i samymi pieśniarzami, tekst utworu oralnego - choć bywa co do treści i formy czasem niezwykle stały - podlega jednak licznym przemianom, zarówno w indywidualnej pamięci pieśniarza, jak i w trakcie przekazu międzypokoleniowego. Świetnym tego przykładem jest europejska epika średniowieczna, która przez tysiąc lat potrafiła pamiętać Attylę, czy (H)Rolanda. Podobnie zapamiętała wybitnego króla gockiego - Teodoryka, zmieniając jego imię z czasem na Dytryka i przypisując mu wiele fantastycznych historii.

Opracowaniem różnicy oralność - piśmienność zajęło się kilku wybitnych badaczy, z których najsławniejszymi są bodaj Walter Ong i Jack Goody.

Homer, zdjęcie pobrane: Wiki

Literatura:

Goody, J. (2006) Logika pisma a organizacja społeczeństwa. Warszawa.
Halili, R. (2012) Naród i jego pieśń. WUW, Warszawa.
Lord, A. B. (2010) Pieśniarz i jego opowieść. WUW, Warszawa.
Obirek, St.(2010) Uskrzydlony umysł. Antropologia słowa Waltera Onga. WUW, Warszawa.
Ong, W.J. (2011) Oralność i piśmienność. WUW, Warszawa.